રાખી બાંધત યશોદા મૈયા – રક્ષાબંધન

રાખી બાંધત યશોદા મૈયા | બહુ શ્રુંગાર સજે આભુષણ ગીરીધર ભૈયા ||

રત્નખચિત રાખી બાંધી કર પુનપુન લેત બલૈયા ||

સકલ ભોગ આગે ધર રાખે તન કજુ લેહુ કન્હૈયા||

યહ છબી દેખ મગ્ન નંદરાની નીરખ નીરખ સચુપૈયા ||

જીયો યશોદા પુત તિહારો પરમાનંદ બલજૈયા ||

રક્ષાબંધન આમતો ભાઈ બહેન નો ઉત્સવ છે. પરંતુ આ દિવસે માતાઓ પણ પોતાના સંતાનને રક્ષા બાંધે છે જેના અનેક ઉદાહરણ છે. મહાભારતના યુદ્ધ વખતે કુંતાએ અભિમન્યુને રાખડી બાંધેલી તે બધાને ખ્યાલ છે.

ભજનો ની એક લાક્ષણીકતા હોય છે. કોઈ પણ ભાષામાં લખેલ હોય જો મન દઈને સંભાળો કે વાચો તો ચોક્કસ પણે એક એક અક્ષર સમજી શકાય.

ઉપર લખેલું પદ પરમાનંદ દાસની રચના છે જે હવેલી સંગીત માં બહુ આગવું સ્થાન ધરાવે છે. ગુજરાતમાં જેમ દરેક નાના પ્રાંત માં અલગ ગુજરાતી બોલાય છે. કાઠીયાવાડના ગામડાઓની ગુજરાતી સમજવી અને બોલાવી એ અમદાવાદની ચાંપલી નવી પેઢી તો શું જુના જોગીઓનું પણ ગજું નહિ. ઉપરનું પદ એજ રીતે વ્રજની ગ્રામ્ય ભાષામાં લખાયેલું છે જે મૂળ હિન્દી કરતા ઘણું અલગ છે.

પણ જેમ આગળ કહ્યું એમ ભક્તિ ને ભાષાનું બંધન નથી. યશોદાએ કૃષ્ણને રાખડી બાંધી એ પ્રસંગનું સુંદર વર્ણન કદાચ આથી વધુ સરળ અને શૃંગારિક શૈલીમાં ના થઇ શકે.

નિષ્ફળતાના દોરડાથી બંધાયેલો હાથી

એક જગ્યાએ એક વખત એક હાથીને એક પાતળા દોરડાથી બાંધેલો હતો. રસ્તા પરથી પસાર થતા માણસે આ જોયું. તેણે મહાવત ને પૂછ્યું, આતે વળી કેવું? એક પાતળા દોરડાંથી તમે આ હાથી ને બાંધી રાખ્યો છે? એ કઈ રીતે અંકુશમાં રહે આનાથી? જો એ જરા અમસ્તી સુંઢ ખેચે તો પણ દોરડાના કટકા થઇ જાય. અને નવાઈ તો એ વાતની છે કે એમ છતાં હાથી શાંતિથી બંધાઈને ઉભો છે. છુટવા માટે બિલકુલ પ્રયત્ન જ નથી કરતો. આવું કેમ?

હાથીના મહાવતે કહ્યું, આ હાથી જયારે નાનું બચ્ચું હતું ત્યારે અમે તેને આજ દોરડાથી બાંધતા. ત્યારે એ નાનું બચ્ચું હોવાથી આ દોરડું તોડી ના શકતું. એ પ્રયત્નો કરતુ પણ દોરડાના બંધનમાંથી છૂટી ના શકતું. ધીરે ધીરે પ્રયત્નો મૂકી દીધા. હવે એ બચ્ચું હાથી થઇ ગયો છે. પણ એજ દોરડાંમાં બંધાઈ રહે છે.

આપણા માંથી ઘણાની પરિસ્થિતિ આ હાથી જેવી છે. એક વખત બે વખત કે પાંચ વખતની નિષ્ફળતાને લીધે પ્રયત્નો કરવાનું છોડી દે છે. એ લોકોને ખબર નથી હોતી કે તેમની પાસે કેટલી શક્તિ છે. નિષ્ફળતાઓએ  એમને કેટલા મજબુત બનાવ્યા છે, સફળતા માટે કેટલા તૈયાર કર્યા છે. બસ નિષ્ફળતાના માનસિક દોરડાં સાથે હમેશા બંધાયેલા રહેછે. એવા દોરડાં સાથે કે જે એક જ ઝટકામાં તૂટી જાય એમ છે.

અને આમ બન્યું સિલાઈ મશીન…….

નિશાનચૂક માફ પણ નહિ માફ નીચું નિશાન…..

થાળી મિત્ર સો મળે શેરી મિત્ર અનેક… જે પર સુખ દુખ વારીએ, તે લાખો માં એક.

દરેક સફળ પુરુષની પ્રેરણા એક સ્ત્રી હોય છે.

સુખમાં સહુ સગા…. દુઃખમાં કોઈ નહિ….

હિંમતે મર્દા તો મદદે ખુદા…..

આવી અનેક સચોટ કહેવતોની તીવ્રતા જો કોઈ એક જ જીવનમાં જોવી હોય તો અહી આગળ વાચો. હિંમત કોને કહેવાય, ધગશ કોને કહેવાય, સમર્પણ કોને કહેવાય, મિત્ર કોને કહેવાય એ બધી જ ખબર આનાથી પડશે.

અમેરિકામાં એક માણસ થઇ ગયો. એલીયસ હોવ કરીને. હોવ  એક  કારખાનામાં મિકેનિક તરીકે કામ કરતા હતા.એમના પિતા સારા ખેડૂત હતા,પરંતુ એલીયસ હોવ પોતાનું જીવન પોતાની રીતે જીવવા  માગતા હતા.આથી પિતાનું ઘર છોડીને એમણે એક સાધારણ મિકેનિકનું  કામ કરવાનું શરૂ કર્યું. એક દિવસ હોવે પોતાના માલિકને કોઈ સાથે વાત કરતા સાંભળ્યા .એમના માલિકનું કેહવું હતું- ‘કેવું સારું,કોઈ કપડાં સીવવાનું મશીન બનાવે તો. એનાથી દુનિયાનું ખુબ કલ્યાણ થશે.વળી આપણને એની જરૂર પણ છે.’ બસ તે દિવસે હોવે નક્કી કરી લીધું કે ગમે તે થઇ જાય ,તેઓ સીવણયંત્ર બનાવીને જ જંપશે.

તે સમયે એલિયસ હોવની આર્થિક સ્થિતિ સારી નહોતી. છતાં એમણે નોકરી છોડી દીધી. પોતાના સામાન તથા કુટુંબીઓને  સાથે લઈને પિતાના ફાર્મ પર આવી ગયા અને પોતાના પ્રયોગોમાં લાગી ગયા ગયા.પણ એક દિવસ એમની તે નાનકડી પ્રયોગશાળામાં આગ લાગી ગઈ અને એમની તમામ મહેનત પર પાણી ફરી વળ્યું.

હોવ અત્યંત નિરાશ થઇ ગયા. ઉપરથી ઘરના માણસો અમને મહેણાં મારતાં  હતાં. ઘરની  હાલત સારી નહતી.છતાં એમના મનમાં સીવણયંત્ર  સિવાય બીજી કોઈ બાબત ઠસતી જ નહતી.એમણે પોતાના એક જુના મિત્ર  જ્યોર્જ ફીશરને આની વાત કરી. ફિશરે એમને મદદ કરવાની ખાતરી આપી. હોવ સપરિવાર ફીશરને ત્યાં રહેવા લાગ્યા અને પોતોના કામમાં મંડી પડ્યા.

આખરે મશીન તૈયાર થયું, પરંતુ હજી એમાં થોડી-ઘણી કચાશ હતી.એક તો કાપડને  આગળ ઘપાવવા માટે થોડી વ્યવસ્થા કરવાની હતી.બીજી મુશ્કેલી એ હતી કે થોડાક ટાંકા પછી અટકવું પડતું હતું.અને ફરીથી  મશીનને ચાલુ કરીને આગળ કામ કરવું પડતું હતું. હોવે અ તકલીફોનો ઈલાજ પણ શોધી કાઢયો. આખરે મશીન ખૂબ સારી રીતે કામ કરવા લાગ્યું. હોવે તેના પર પોતાનો તથા ફીશરનો સૂટ સીવ્યો.ખરેખર મશીનનું કામ ખૂબ જ સંતોષકારક હતું. ફિશર તો આ જોઇને ઉછળી પડ્યો. અત્યાર સુધીમાં મશીન બનાવવામાં ખુબ ખર્ચ થઇ ગયા હતો. આ તમામ ખર્ચ ફિશરે કર્યો હતો.એને આશા હતી કે હવે આ મશીનો ધડાધડ વેચાશે અને એનું બધું ધન પાછું આવી જશે.

ફિશર અને હોવે અનેક જગ્યાએ આ મશીનનું પ્રદર્શન કયું. પરંતુ કોઈએ તેને ખરીદવામાં રસ ન દાખવ્યો, બલકે દરજીઓ તો એમની વિરુદ્ધ  થઇ ગયા.વિચારવા લાગ્યા કે આ મશીનના આગમનથી એમની રોજી જતી રહશે.

હવે હોવ પાછા નિરાશ થવા લાગ્યા.જે મશીનને બનાવવા માટે એમને આટલાં કષ્ટ વેઠ્યાં હતાં, તેને લોકો આ રીતે ધુત્કારે,તે એમનાથી સહન થઇ શકતું નહતું. પરંતુ તેમનું મન કહેતું હતું કે આજે નહીં તો કાલે લોકો આનું મહત્વ સમજાશે.આખરે બોસ્ટનમાં કપડાં બનાવનારી ફેકટરીના માલિક સાથે એમણે વાત કરી.માલિકે મશીન જોયું તો એને ઘણું આશ્ચર્ય થયું.તેણે એક સ્પર્ધાનું  આયોજન કર્યું.એક બાજુ હાથ વડે સીવાનારી કુશળ સ્ત્રીઓ હતી,બીજી બાજુ હોવ. પાંચેય સ્ત્રીઓને એક-એક કપડું આપવામાં આવ્યું અને એકલા હોવને એ જ આકારના પાંચ ટુકડા. તેઓમાંથી કોઈ  સ્ત્રી હજી એક કપડું પણ સીવી શકી નહતી કે હોવે સીવણ મશીન વડે પાંચ કપડાં સીવીને બતાવી દીધા . છતાં ફેક્ટરીનો માલિક તે મશીનને ખરીદવા માટે તૈયાર ન થયો. હા, જોનારાઓએ તેની ખુબ જ પ્રશંસા કરી. ત્યાર પછી હોવે વોશિંગ્ટન  જઈને મશીનનું પેટન્ટ કરાવ્યું ,છતાં મશીનનો કોઈ ધરાક આગળ ન આવ્યો.

અત્યાર સુધીમાં ફિશર પણ કંટાળી ગયો હતો અને વધારે ખર્ચ કરવાની તેની સ્થિતિ ન હતી. તેણે હોવને સ્પષ્ટ જણાવી દીધું- ‘ભાઈ, હવે તારો તથા તારા પરિવારનો બોજ ઉઠાવવો મારા માટે શક્ય નથી.’ હોવ પોતાના પત્ની-બાળકોની સાથે ફરીથી રસ્તા પર આવી ગયા.

થોડા સમય પછી એલીયસ હોવ ઇંગ્લેન્ડ ગયા. ત્યાં તેમણે પોતાના મશીનનાં અનેક પ્રદર્શનો કર્યા. લોકો તેની શોધની ખુબ જ પ્રશંસા કરતા, પરતું તેને કોઈ ખરીદવા આવતું નહિ. ત્યાં સુધી કે લંડનમાં એક વ્યક્તિએ હોવના સીવનયંત્રને પોતાના નામ પર પેટન્ટ કરાવવાની કોશિશ કરી.હોવ નિરાશ થઇ ગયા હતા. તેઓ જયારે લંડનથી પાછા ફર્યા, એમની પાસે પોતાની યાત્રાના ખર્ચ માટે ધન પણ નહતું. એમણે પોતાના પેટન્ટ અંગેના કાગળ ગિરવે મૂકી થોડું ધન મેળવ્યું અને પરિવારને પાછો મોકલી દીધો.પછી તેઓ એક જહાજ પર રસોઈયાનું કામ કરીને અમેરિકા આવ્યા અહીં આવીને તેમણે જોયું, તેમની પત્ની મરણપથારી  પર પડી છે.પત્નીનાં મૃત્યુ પછી હોવ બિલકુલ તૂટી ગયા.

એમની આ પીડા ત્યારે અધિક વધી ગઈ જયારે તેમણે છાપામાં સીવણયંત્ર  વિષે વાંચ્યું. સમાચારમાં મોટા અક્ષરે લખ્યું હતું-‘સીવણયંત્ર: એક મહાન શોધ.’એલીયસ હોવ એ આખા સમાચાર વાંચી ગયા.પણ એમાં ક્યાંય એમના નામનો ઉલ્લેખ નહતો. લંડનમાં એમણે પોતાના સીવણયંત્રનાં અનેક પ્રદર્શનો કર્યા હતા. લોકોએ જોઈ-જોઇને એવાં જ મશીનો બનાવી નાખ્યાં અને ખૂબ પૈસા કમાવા લાગ્યા. તેઓ એ ભૂલી ગયા કે સીવણયંત્રને હોવ પોતાના નામથી પેટન્ટ કરાવી ચુક્યા હતા.

એક દિવસ હોવ આઈ .એ. સિંગરનો શોરૂમ જોવા ગયા.ત્યાં એવું જ સીવણયંત્ર જોઇને એમને આઘાત લાગ્યો. હવે કેસ લડવા સિવાય કોઈ છુટકો ન હતો. પરંતુ હોવ પાસે તો થોડું-ઘણું પણ ધન નહતું. પેટન્ટના કાગળ તો તેઓ પેહલેથી જ લંડનમાં ગિરવે મૂકી ચુક્યા હતા.આખરે એક શ્રીમંત માણસે હોવને મદદ કરવાનું નક્કી કયું.તેઓ વર્ષો પહેલાં  હોવના સીવણયંત્રનું પ્રદર્શન જોઈ ચૂકયા હતા અને તેનાથી ખૂબ જ પ્રભાવિત થયા હતા. આ મદદથી હોવના મનમાં ફરી આશાનો સંચાર થયો. અદાલતનો નિર્ણય હોવના પક્ષમાં ગયો.એમને વિજય મળ્યો તથા આખા જગતે આદરપૂર્વક એમને  સીવનયંત્રના શોધકના રૂપમાં સન્માન તથા માન્યતા આપી.

હોવે સીવણયંત્ર તૈયાર કરવાની પોતાની કંપની શરૂ કરી.જોત-જોતામાં તેઓ ખુબ જ શ્રીમંત બની ગયા.પરંતુ પોતાની ગરીબીને તેઓ ક્યારેય ભૂલ્યા નહતાં  અને આજીવન ગરીબોને મદદ કરતા રહ્યા. મૃત્યુના થોડા મહિના પહેલા હોવના પેટન્ટનું નવીનીકરણ થવાનું હતું. પણ એમણે  ના પડી દીધી એમણે કહ્યું -‘ હું ચાહું છું, જે  પણ ઈચ્છે તે સારું સીવણયંત્ર બનાવે ,કેમકે એનાથી આખરે ગરીબોનું કલ્યાણ થાય છે. અને લાખો લોકોને રોજી મળે છે.’

આ કેહતી વેળા જરૂર હોવની આંખોમાં પોતાની પત્નીનો ચહેરો રહ્યો હશે, કેમકે હોવ જયારે સાધારણ મિકેનિક હતા, ત્યારે કેવળ તેમની કમાઈથી જ ઘરનો ખર્ચો  નહોતો ચાલતો. હોવની પત્નીને પણ હાથે સિલાઈ કરીને એમને  સાથ આપવો પડતો હતો.ઘણી વાર તેઓ મોડી રાત સુધી કપડાં  સીવતાં રહતાં અને હોવ મનોમન વિચારતા રહેતા, ‘ભગવાન કરે. હું કોઈ રીતે મારાં પત્નીનો ભાર હળવો કરી શકું.’

અને  ખરેખર સીવણયંત્રની શોધ કરીને હોવે કરોડો ગૃહિણીઓને સુખ અને આરામ પહોંચડ્યાં છે..

ભારત થી મહાભારત તરફ…….

દ્રશ્ય પહેલું…………….

દેવવ્રત: સારથી… તમે મહારાજ ના મિત્ર પણ છો અને સારથી પણ. મહારાજના દુખ અને ઉદાસીનું કારણ આપ જરૂર જાણતા હશો.

સારથી: કોઈ વિશેષ કારણ નથી યુવરાજ. અને મને કશી જાણ નથી.

દેવવ્રત: એવું તો બનીજ ના શકે. મહારાજ ઉદાસ છે અને આપને કશી જાણ ના હોય તે શક્ય જ નથી. ઝડપથી સાચું બોલો..

સારથી: હું મહારાજ સાથે ગુપ્તતા માટે વચનબદ્ધ છું. વિશ્વાસઘાત ના કરી શકું.

દેવવ્રત: તમને રાજા વહાલો છે કે રાજ્ય? તમે રાજભક્ત છો કે રાષ્ટ્રભક્ત? મહારાજ પોતાની ઉદાસી અને દુખ ના લીધે જયારે કશું કરી નથી રહ્યા, રાજ કાજ માં પૂરતું ધ્યાન આપી નથી રહ્યા ત્યારે જો તેમની નિષ્ક્રિયતાથી રાષ્ટ્રનું કોઈ અહિત થશે તો એ માટે શું તમે જવાબદારી સ્વીકારશો? શું તમે તમારી વાંઝણી પ્રમાણિકતા માટે થઇ આ ભારતવર્ષના હિતને દાવ પર લગાવી રહ્યા છો?

દ્રશ્ય બીજું……………….

દેવવ્રત: મારા પિતા તમારી પુત્રીને પ્રેમ કરે છે અને તેના વિરહમાં અત્યંત દુખી છે.

દાશરાજ: હું મારી પુત્રીના વિવાહ તમારા પિતા સાથે કરવી તો ચોક્કસ આપું. પરંતુ મારી એક શરત છે. હસ્તિનાપુરનું રાજ્ય મારી પુત્રીના સંતાનોને મળે.

દેવવ્રત: ભલે હું યુવરાજ રહ્યો, ભલે ન્યાય અને નીતિરીતી જોતા રાજ્ય મને મળવું જોઈએ પણ હું વચન આપું છું કે હસ્તીનાપુર ના સિહાસન પર આપની પુત્રીના સંતાનો જ રાજ્ય કરશે. હું નહિ. કે મારા સંતાનો પણ નહિ. મારા સંતાનો ભવિષ્યમાં આપની પુત્રી થકી થયેલા વંશવેલા ને પરેશાન ના કરે એ માટે હું આજીવન કુંવારો રહીશ, લગ્ન નહિ કરું, બ્રહ્મચર્ય વ્રતનું પાલન કરીશ. હસ્તિનાપુરના સિંહાસન અને તેનાપર બેસનારનું રક્ષણ કરીશ.

દ્રશ્ય ત્રીજું……………

બે સગા ભાઈઓ પાંડુ અને ધ્રુતરાષ્ટ્રના સંતાનો વચ્ચે સંપત્તિ બબતી ઝગડો થાય છે. ધ્રુતરાષ્ટ્રના સંતાનો એટલે કે કૌરવોને સમગ્ર રાજ્ય પર અબાધિત અધિકાર જોઈએ છે. એના માટે હત્યાઓ, અપહરણ, જાહેરમાં સ્ત્રીઓના વસ્ત્રહરણ, જુગાર, દારૂ, ચોરીથી માંડીને એ તમામ અનૈતિક પ્રયત્નો એ ત્રેતાયુગમાં આચરવામાં આવે છે જેના માટે આજે લોકો “કલિયુગ” ને જવાબદાર ઠેરવે છે.

અને દેવવ્રત?

એ દેવવ્રત હવે દાદા ભીષ્મ થઇ ગયા છે. પરશુરામ અને બૃહસ્પતિના શિષ્ય, પરશુરામ ને હરાવનાર, તમામ શસ્ત્રોના જ્ઞાતા, મહાવીર, પોતાના બાણો થી ગંગાના ધસમસતા પ્રવાહને રોકી દેનાર, શત્રુઓની આખે આખી સેનાઓને એકલે હાથે મ્હાત આપનાર એ દેવવ્રત એટલેકે દાદા ભીષ્મ આ બધું ચુપ ચાપ જોયા કરે છે અને છેવટે કૌરવો માટે મહાભારતના યુદ્ધમાં લડે પણ છે. આ એજ દેવવ્રત છે કે જે ઉપર પહેલા પ્રસંગમાં રાષ્ટ્રભક્તિની વ્યાખ્યા આપી વ્યક્તિ (પોતાના પિતા) કરતા પણ રાષ્ટ્રને વધુ મહત્વ આપે છે. પોતાના એક વચનના પગલે પોતાની તો આખી જીંદગીના સત્કર્મો, જ્ઞાન, વિજ્ઞાન અને શુરવીરતાને બટ્ટો લગાડી જ દીધો સાથે સાથે આ ભારતની ભૂમિ પર મહાભારતનું યુદ્ધ પણ કદાચ તેમના આ મૌનને લીધે થઇ ગયું. બાકી નીતિ, રાજનીતિ, શુરવીરતા કે બીજા કોઈ પણ પાસામાં હું ભીષ્મને કૃષ્ણ કરતા ઓછા નથી આંકતો.

જયારે સંસ્થા, સમાજ કે રાષ્ટ્ર કરતા વ્યક્તિનું મૂલ્ય વધી જાય છે, જયારે સમૂહના હિતના બદલે વ્યક્તિના સ્વાર્થને જોવામાં આવે છે ત્યારે મહાભારત અવશ્ય થાય છે.

દેવવ્રતે વચન આપતી વખતે તો લાંબા ગળાનું રાષ્ટ્રહિત ધ્યાને ન જ લીધું પણ પછી પણ પોતાના વચનની આડમાં પોતેજ કરેલી વ્યાખ્યાને ભુંસાતા રહ્યા. દેવવ્રતના વચન પછી તેમના પિતા અને હસ્તિનાપુરના રાજા શાન્તનુંના વિવાહ સત્યવતી સાથે થયા. તેનાથી વિચિત્રવિર્ય નામે પુત્ર થયો, તેની પત્નીઓના વેદ વ્યાસ સાથેના નીયોગથી ધ્રુતરાષ્ટ્ર અને પાંડુ પુત્રો થયા જેમના સંતાનો પાંડવો અને કૌરવો કહેવાણા.

બધું જ સમજતા, બધી જ ક્ષમતા ધરાવતા પણ સમાજ કે રાષ્ટ્ર માટે કશું ના કરતા ઘણા ભીષ્મ પિતામહો છે આ ભારતમાં. હે આ ભારતના ભીષ્મપિતામહો……. જુઓ તમારી આંખ સામે આ શું થઇ રહ્યું છે.. આ દેશ લુટાઈ રહ્યો છે, રોકો… રોકો આને. તોડો તમારું મૌન, કાઢી નાખો તમારો ભય, સળગાવીદો તમારી નિષ્ક્રિયતા, અને દરિયામાં ડૂબાડી તમારી વાંઝણી નીતિમત્તા. નહીતર હવેના મહાભારતમાં આ ભારત કદાચ નહિ બચે.

જગતપિતા નહિ જગત જનનીના સંતાનો….

તશ્ક

પુષ્કલ

અંગદ

ચિત્રસેન

શુબાહુ

શુતીસેન

 

સંભાળ્યા છે ક્યારેય આ રજાઓના નામ?

 

કદાચ અંગદ જેવા નામથી વાલીપુત્ર અંગદ યાદ આવી જાય પણ એમાં નામ સિવાય બીજું કોઈ સામ્ય નથી. એ અંગદ કિષ્કિંધા નગર નો રાજા હતો. અહિયા જે અંગદનું નામ છે એ અલગ છે.

 

મૂળ વાત. ઓળખાણ પડે છે આમાંથી કોઈ નામની? કોણ હતા આ લોકો? કોના સંતાનો હતા? શું પરાક્રમ કર્યું કે એના માટે આજે અહિયા લખાઈ રહ્યું છે? કદાચ નહિ. કશી ખબર નહિ પડે.

 

ચાલો બીજો સવાલ.

લવ અને કુશ.

ઓળખો છો આ બંને ને? હા…. ઓળખીયે છીએ, રામના સંતાનો.

 

તો પછી આગળ જે નામ લખાયા તે અનુક્રમે ભરત, લક્ષ્મણ અને શત્રુઘ્નના સંતાનો હતા. રામ ના ભાઈઓ તરીકે આખી દુનિયા આમને જાણે છે. ભરત અને લક્ષ્મણના તો આદર્શ ભાઈ તરીકે ઉદાહરણ અપાય છે. ભારતીય ઇતિહાસમાં અને આખા ભારતના તમામ ઘરમાં રામ લક્ષ્મણ ના નામ તો એક શ્વાસમાં જ લેવાય છે. તો પછી આવું કેમ કે રામ ના પુત્રો લવ અને કુશને આખું જગત ઓળખે છે અને બાકીના ત્રણે ભાઈઓના સંતાનોને કોઈ નહિ?

 

આ બાબત માં મારું તારણ કદાચ સહુને નવાઈ પમાડે તેવું છે પણ મારા માનવા મુજબ સાચું છે.

 

લવ કુશને આખી દુનિયા એટલા માટે યાદ કરે છે કે તેઓ સીતાના સંતાનો હતા, એટલા માટે નહિ કે રામના.

ચોકવાની જરૂર નથી. લવ કુશના જન્મની તો જાણ પણ રામને નહોતી. સીતાએ રામના આ બંને જોડકા બાળકોને વાલ્મીકી ના આશ્રમમાં જન્મ આપ્યો. એ સીતા કે જે જનક રાજાની પુત્રી હતી, ચક્રવર્તી રામ ની પત્ની હતી, દિગ્વિજયી રાજા દશરથની પુત્રવધુ હતી, એ સીતાએ એક ઝુંપડામાં પોતાના બાળકોને જન્મ આપ્યો. પોતે વાવેલું, પોતાના હાથે લણેલુ અને હાથે ખાંડેલું અનાજ ખવરાવી મોટા કર્યા, લાકડા કાપી ચૂલો સળગાવ્યો, પારકા ઘરે રહી પોતાના બાળકો ને શિક્ષિત કર્યા, સ્વાવલંબી બનાવ્યા. અપાર દુખોની વચ્ચે પણ ક્યારે ના તો પોતાના રાણીપણાને ડોકાવા દીધું કે ના ક્યારેય હસતા ચહેરાને મુરજાવા દીધો. ના તો કોઈ દિવસ પોતાના પતિની ફરિયાદ કરી કે ના પોતાના ભાગ્યની. મિથિલામાં પુત્રી નો ધર્મ પુરો કર્યો, અયોધ્યાથી લઇ લંકા સુધી પોતાનો પત્ની ધર્મ નિભાવ્યો અને છેલ્લે ઘોર જંગલમાં પોતાનો માતૃ ધર્મ નિભાવ્યો. અને આ બધું હસતા હસતા અને હૃદય પૂર્વક.

 

આજ સ્ત્રીની શક્તિ હતી કે લવ કુશ જેવા સંતાનો આ ધરતીને આપી શકે. નસીબ જોગે લવ કુશ ને અયોધ્યાનું રાજ તો મળી ગયું પણ શું એ રાજ ના મળેત તો એને કોઈ ઓળખેત નહિ એવું માનો છો? હું તો નથી માનતો. રામ સાથે મળ્યા પહેલા જ એ બાળકો સંગીત માં પારંગત થયા હતા, આયુર્વેદ માં નિપુણ થયા હતા, યોગ માં પ્રવીણ થયા હતા અને ધનુર્વિદ્યામાતો પુછશો જ નહિ. લક્ષ્મણ, ભરત અને શત્રુઘ્નને રણભૂમિ માં ધરાશાહી કરી દેનાર અને હનુમાન ને પોતાના અતુટ બંધન માં બાંધી દેનાર એ બાળકો કોઈની ઓળખાણ કે કોઈ રાજ્ય ના મહોતાજ નહોતા. કારણ? કારણ કે એ સીતાના સંતાનો હતા………

 

હે પ્રભુ આ દેશને એવી થોડી સીતા હજુ આપ કે જે લવ કુશ ની ભેટ આ જગતને આપી શકે.

 

વિશ્વવિદ્યાલયો માંથી નિશાળો તરફ…..

વિદ્યા નામ નરસ્ય રુપમધીકં પ્રચ્છન્નગુપ્તમ ધનં |

વિદ્યા ભોગકરી યશઃસુખકરી વિદ્યા ગુરૂણામ ગુરૂ: ||

વિદ્યા બન્ધુજનો વિદેશગમને વિદ્યા પરા દેવતા |

વિદ્યા રાજસુ પૂજયતે ન હિ ધનં વિદ્યાવિહીન: પશુ: ||

ખરેખર વિદ્યા જ માણસનું શ્રેષ્ઠ રૂપ છે, અતિ ગુપ્ત ધન છે, વિદ્યા ભોગ, યશ અને સુખ આપનારી છે, વિદ્યા ગુરુઓની પણ ગુરૂ છે. પરદેશગમનમાં વિદ્યાજ સગુંવહાલું છે. વિદ્યા શ્રેષ્ઠ દેવતા છે. વિદ્યા રાજાઓમાં પુજાય છે. નહિ કે ધન. માટે વિદ્યા વિનાનો માણસ પશુ છે.

 

નીતિશતક માંથી આ શ્લોક લેવામાં આવ્યો છે જે વિદ્યા વિષે ઘણું બધું કહી જાય છે. અથવાતો કહો કે બધુજ કહી જાય છે. સીધી રીતે જુઓ તો વિદ્યા મેળવવાના ફાયદાઓ આ શ્લોકમાં વર્ણવેલા છે. પણ જો બીજી રીતે જુઓ તો વિદ્યા ન હોવાથી શું થાય એ પણ સમજી શકાય છે.

તો વળી એક સાવ જુદી જ રીતે જુઓ તો વિદ્યા કોને કહેવાય તે પણ આ શ્લોક માં સમજવા મળે છે.

માણસને જે શ્રેષ્ઠ સ્વરૂપમાં રજુ કરે, યશ ભોગ અને સુખ અપાવે, ગુરુઓ વચ્ચે પણ માન આપાવે, વિદેશોમાં મદદ કરે, અને જે ગુણોથી રાજાની વચ્ચે પણે સામાન્ય માણસ પુજાય તેનું નામ વિદ્યા.

અને જે આવી વિદ્યા આપે તેનું નામ વિદ્યાલય બાકી ને બધી નીશાળ….

જે આવી વિદ્યા મેળવવા મહેનત કરે છે તે વિદ્યાર્થી બાકી બધા પરીક્ષાર્થી….

અને અફસોસ આજે પણ જેની તોલે કોઈ ના આવે એવા “વિશ્વ” વિદ્યાલયોના દેશ ભારત માં આજે માત્ર નિશાળો અને પરીક્ષાર્થીઓ જ બચ્યા છે.

ચાલો મહેનત કરીએ….. આપણે સહુ જીવતા જાગત વિદ્યાલયો અને વિદ્યાર્થીઓ બનીએ.

સ્વામી વિવેકાનંદ- ટૂંકમાં

કલકત્તા ખુબ મોટું શહેર. તેના એક લત્તાનું નામ સિમલા. દોઢસો વરસ પહેલાની આ વાત છે. એ લત્તાના એક ઘરમાં ભુવનેશ્વરી રોજ શંકર ની પૂજા કરે. પુત્ર માટે તે રોજ શંકરની પૂજા કરતા. ભુવનેશ્વરીની પ્રાર્થના શંકર ભગવાને સાંભળી. અને ઈ.સ. ૧૮૬૩ના જાન્યુઆરીની ૧૨મી  તારીખે વહેલા પરોઢિયે એક પુત્રનો જન્મ થયો. તે દિવસે હતી મકરસંક્રાંતિ. આ છોકરો જ પાછળથી વિશ્વવિખ્યાત સ્વામી વિવેકાનંદ થયો. નાનપણમાં તેને લોકો બિલે કહેતા. તેના પિતાનું નામ હતું વિશ્વનાથ દત્ત. વિશ્વનાથ મોટા વકીલ હતા. ખૂબ પૈસા કમાતા. ઘરમાં નોકર-ચાકર, ગાડીઘોડા વગેરેની સાહેબી હતી. ખરચ પણ ખૂબ કરતા. ગરીબોને દાન પણ ખૂબ આપતા. તેમણે રસોડે કેટલાય અતિથિઓ જમતા.

કોઈ કોઈ માણસો બચપણથી જ ખૂબ દયાળુ હોય છે. પારકાનું દુ:ખ જોઇને તે દૂર કરવાનો પ્રયત્ન કરે. બિલે પણ તેવો જ હતો. તેને ઘેર સાધુસંન્યાસી વગેરે કેટલાય ભિક્ષા માગવા રોજ આવતા. ભિખારી આવે એટલે તેને બિલે જે કાંઈ હાથમાં આવતું એ આપી દેતો. ચીજ કીમતી છે કે આપવા જેવી છે કે નહિ એનો કંઈ વિચાર જ કરતો નહિ.

બિલે સાત વરસનો થયો, એટલે તેને નિશાળે બેસાડ્યો. ત્યાં બધા તેને તેનું સાચું નામ ‘નરેન્દ્ર’ કહીને બોલાવતા. પણ નિશાળે બેસાડતાં પહેલાંય નરેન્દ્ર ઘેર ભણતો. તેને ભણાવવા એક શિક્ષક આવતા. નરેન્દ્ર એક વાર જે સાંભળતો એ તેને યાદ રહી જતું; તે કદી ભૂલતો નહિ. છ વરસનો થયો એ પહેલાં તો તેને રામાયણ મહાભારતની વાતો અને સરળ વ્યાકરણ પણ મોઢે કરી લીધા હતા. એક વડીલ સ્વજન એને ખોળામાં બેસાડીને એ બધું શીખવતા.
ઘેર શિક્ષક ભણાવવા આવે એટલે નરેન્દ્ર તેમના હાથમાં ચોપડી મૂકતો અને ક્યાંથી ભણાવવાનું છે એ બતાવતો; પછી શિક્ષકને કહે: ‘ગુરુજી, તમે વાંચીને એનો અર્થ સમજાવતા જાઓ. એ સંભાળીને મને યાદ રહી જશે.’ એમ કહીને નરેન્દ્ર ક્યારેક બેઠો બેઠો તો ક્યારેક સૂતો સૂતો ધ્યાન દઈ ને સાંભળતો. આમ તેને બધો પાઠ યાદ રહી જતો, પછી ફરી વાર વાંચવો પડતો નહિ. આ રીતે નરેન્દ્રને પાઠ તૈયાર કરતાં વધારે વખત લાગતો નહિ. એટલે બીજી બાબતો, રમતગમત વગેરે માટે તેને ઘણો સમય રહેતો. તે ગાવા બજાવવાનું શીખતો; લાઠી-દાવ, કુસ્તી, ઘોડેસવારી, તરતાં વગેરે બધું શીખતો.

નરેન્દ્રને બીક જેવું કશું હતું જ નહિ. પોતાના ભાઈબંધોને તે ખૂબ ચાહતો. રમત રમતી વખતે, નિશાળમાં, વાતચીતમાં બધે વખતે તેના મિત્રો તેને પોતાના નેતા તરીકે ગણતા. સંકટ સમયે મગજ ઠંડુ રાખીને નરેન્દ્ર પોતાની ફરજ બજાવતો. નરેન્દ્રના ઘરની પાસે એક વ્યાયામશાળા હતી. ભાઈબંધોને લઇ જઈને નરેન્દ્ર ત્યાં કસરત કરવા જતો.

કોલેજના સમય દરમ્યાન નરેન્દ્રની મુલાકાત શ્રીરામકૃષ્ણ પરમહંસ સાથે થઇ. ધીરે ધીરે નરેન્દ્રનું મન સન્યાસ તરફ વળ્યું અને સ્વામી વિવેકાનંદ નામ ધારણ કર્યું. સ્વામીજીએ મોટે ભાગે પગે ચાલીને આખા ભારતની પ્રદક્ષિણા કરી અને સુતેલા ગુલામ ભારતની જગાડી તેને ફરી તેજસ્વી બનાવવાનો નિર્ણય કર્યો. અમેરિકા વિશ્વધર્મ પરિષદમાં ભાગ લઇ ભારતની સંસ્કૃતિ અને હિંદુ ધર્મનો ડંકો આખી દુનિયામાં વગાડી દીધો. દેશ વિદેશમાં હજારો લાખો લોકો તેમના શિષ્યો બન્યા અથવા તેમના માર્ગદર્શનને અનુસર્યા.

સ્વામી વિવેકાનંદએ દરેક ને નિર્ભય બનવાનો, બહાદુર બનવાનો, ત્યાગ અને સેવાનો તથા સફળતા માટે અથાગ મહેનત કરવાનો સંદેશો આપ્યો. માત્ર ૩૯ વર્ષ જીવી તેમને ધરતી પરથી વિદાય લીધી. પણ તેમણે આપેલ સંદેશે મહાત્મા ગાંધી, સુભાષચંદ્ર બોસ, જવાહર લાલ નહેરુ, અબ્દુલ કલામ, અન્ના હઝારે જેવા હજારો મહાનુભાવોને પ્રેરણા આપી જેના લીધે ભારત આઝાદ થયું અને વિકાસના પંથ પર આગળ વધ્યું.

ભારત માતાના આવા મહાન સંતાનને તેમના ૧૫૦માં જન્મ વર્ષમાં આપણે સહુ તેમના વિચારોને વાંચીએ, સમજીએ અને આગળ વધીએ તેવી સહુને શુભેચ્છાઓ.

“જમીન મકાન” નું કરનારાઓ માટે

ગુજરાતી માણુસ ને પૂછો કે શું કરો છો? પૈસા ક્યાં રોકશો? તો એક જ જવાબ મળે જમીન-મકાન.

જમીન ના સોદાગરો અને જન્મજાત વેપારીઓ એવા ગુજરાતીઓ માટે જમીન ના માપ લેવા સરળ પડે એટલા માટે અહી કેટલીક સામાન્ય ગણતરીઓ.

કશુજ ન કરવાનો આનંદ

અત્યારે દિલ્હી જઈ રહ્યો છું. કોઈ પણ પ્રકારની મુસાફરીમાં હું ક્યારેય એકલો નથી જતો. પુસ્તોકો સદા મારી સાથે હોય છે. ભલે પછી એ વિદેશ પ્રવાસ હોય કે ગામમાજ કોઈ વ્યક્તિને મળવા જવાનું હોય. ત્યાં પણ શક્ય હોય ત્યાં સુધી એકાદ પુસ્તક કે છાપું મારી સાથે રાખું છું. જો તેને મળવા માટે બહાર રાહ જોવી પડે તો કામ લાગે માટે. હવે આમાં મને મોબાઈલ અને ૩જી પણ બહુ કામ લાગે છે. નવરા પાડો અને મનગમતું પેજ ખોલી વાંચીલો.

પણ આજે ટ્રેઈનમાં એક નવો વિચાર આવ્યો. કઈ ના કરું તો કેમ રહે? આમતો હું આવું ક્યારેય કરતો નથી અને કોઈને સલાહ અપાતો પણ નથી. પણ ક્યારેક કોઈ અન્ય સજીવ કે નિર્જીવ સથવારા વગર માત્ર પોતાની સાથે રહેવાનો અનુભવ પણ કરવા જેવો છે. ઘણી વખત એવું બને છે કે માણસ પોતાની જાતથી બચવા માટે ટીવી સંગીત પુસ્તકો કે કોઈને કોઈ અન્ય સાથ માટે સતત ઝંખતો હોય છે. કારણકે પોતાની જાત તો પોતાના વિષે બધું જાણે છે. એટલે સતત પોતાનાથી દુર ભગવાનો માણસ પ્રયત્ન કરે છે.

પણ આનંદ અને સત્યનો જો સમન્વય કરવો હોય જીવનમાં તો પોતાની સાથે પણ ક્યારેક થોડો સમય કાઢવો જોઈએ. શરૂમાં થોડું અઘરું પડશે. વર્ષોથી અંદર પડેલા કામ ક્રોધ લોભ અને મોહ જપવા નહિ દે. પરંતુ આને સારી નિશાની સમજી પ્રયત્નો ચાલુ રાખવા. કચરો બધો બહાર નીકળી જશે અને બસ આનંદ રહેશે. પછી કોઈ બહારના આધારની જરૂર નહિ પડે. કશુજ ન કરવાનો આ આનંદ પણ લેવા જેવો છો.

(લખ્યા તારીખ: ૧૮ ઓક્ટોબર ૨૦૧૧)

દરિયામાં ડૂબવાનો અનુભવ….

હમણા દ્વારકા જવાનું થયું. શ્રીકૃષ્ણના રાજસી જીવન કાળની સાક્ષી એવી આ જગ્યા આજે પણ જાણે એ વૈભવ અને સુશાસનની ચાડી ખાય છે. દ્વારકાધીશ જે મંદિરમાં બિરાજે છે તેના સમગ્ર શિખરને જો નજીકથી જોઈએ તો આપો આપ મનમાં એવો ભાવ થઇ આવે કે “આજે જો આવું છે, તો એ સમયમાં તો કેવું હશે?”. એ વૈભવ, એ સત્તા, એ વિશાળતા, અને એ શક્તિશાળી શાસન વ્યવસ્થા મન માં ને મન માં ક્યારેક જીવંત થઇ જાય તો કયારેક એક વાર જીવંત થઇ જાય એવી ઈચ્છા થઇ જાય. રાત્રે મન ભરીને દર્શન કર્યા, મંદિરો જોયા અને મને બહાર ગયે મારું મનગમતું કામ પગે ચાલીને ગલીઓમાં ફર્યો. નિરાતે સુઈ સવારે વહેલા દર્શન કર્યા.

દ્વારકા જગતમંદિરની બહાર જ ગોમતી નદી વહે છે. આમતો એમ કહી શકાય કે હવે માત્ર ગોમતી નું વહેણ છે. કારણ કે આ જગ્યા પર નદી સમુદ્રને મળે છે. અને ભરતી વખતે જ ઘાટ પર પાણી આવે છે બાકી કોરું જ હોય છે. સમુદ્ર ના ભૂરા ભૂરા અને ઘૂઘવતા પાણી ઘાટ સાથે અથડાયા કરે છે, જોકે દરિયો બહુ તોફાની નથી. પણ છતાં પાણીનું મોજું અને એ પણ દરિયાનું. ધ્યાન તો રાખવું જ પડે.

પણ મારી આ સદબુદ્ધિ ખબર નહિ ત્યારે કેમ બહેર મારી ગઈ હતી. આમ પણ કુદરત સાથે મને બહુ ફાવે છે. અને કુદરત ખબર નહિ હમેશા મને પોતાનામાં ભેળવી દેવા પ્રયત્નશીલ રહે છે. અને હું પણ કુદરતની રચના જયારે જોવ છું, પછી એ કોઈ પણ હોય, વૃક્ષો, ફૂલો, દરિયો, નદી, પર્વત કે ખીણ મને ત્યારે અનહદ આનંદ અને સ્ફૂર્તિનો અનુભવ થાય છે. અને એમાંજ કદાચ દર વખતે દુસાહસ કરી બેસું છું. હમણા થોડા સમય પહેલા જ ઝાડ પરથી પડ્યો અને એક હાથ લગભગ ગુમાવી દેવાની પરિસ્થિતિ માં આવી ગયો હતો.

ગોમતી નદી ના કિનારે અલગ અલગ નામના બહુ બધા ઘાટ છે. એમાં છેલ્લો ઘાટ છે સંગમ ઘાટ. જ્યાં નદી અને દરિયાનું સંગમ થાય છે. પહેલા ઘાટ થી શરુ કરી પાણીની ઊંડાઈ વધતી જાય છે. માટે ભરતીના સમયમાં સંગમ ઘાટ પર લગભગ કોઈ જતું નથી. પણ… હું ગયો. મારા મન એ મને ઘણી વાર વાર્યો. પછી હું આગળ નીકળી ગયો. પછીના ઘાટ પર પાણીને અડીને પાછો આવ્યો. અને પાછો ફર્યો સંગમ ઘાટ પર. ઘાટ નીચે ઉતારવાના પગથીયા પણ થોડા ભય જનક છે. ધીરે ધીરે કરતા એક પછી એક પગથીયું ઉતારવાનું શરુ કર્યું. દસેક પગથીયા હશે. નીચેના પગથીયા પર કરચલા આટા મારતા હતા. ઉપર ચડતા હતા, અતિશય ચીકણા અને લીલ બાઝેલા પગથીયા પરથી લપસીને ફરી નીચે પડતા હતા. ૬-૫-૪-….. અને હું પણ નીચે……..

કદાચ ૬૦ સેકંડ. એક એવી દુનિયામાં કે જ્યાં માત્ર હું અને પાણી. બીજું કશું જ નહિ. કહેવાય છે મન બહુ ચંચળ છે તેને રોકી ના શકાય. પણ આ સમયે એ મર્કટ મન માં પણ માત્ર બેજ વસ્તુ હતી. “હું અને પાણી”. આંખ, નાક, કાન અને મોઢાની અંદર પાણી, અને હું પોતે આખો પાણી ની અંદર. હાથ ઉંચા કર્યા કે કોઈ બચાવે પણ હાથ સહીતની સાડા દસ ફૂટ ની ઊંચાઈ ઓછી પડી. તળિયા સુધી ગયેલો કે કેમ તેતો મને પણ ખબર નથી. અવાજ તો નીકળી શકે તેમજ નહોતો. (અને આમ પણે સંગમ ઘાટ પર બહુ લોકો પણ હોતા નથી.) એ તરફડીયા…. પ્રાણાયામ વખતે સામેથી હવા બહાર કાઢીને ભલે ૧ મીનીટ સુધી બેઠો રહેતો હોવ, અહિયા હવાના એક પરમાણુ માટે પણ ખબર નહિ કેટલી એનેર્જી ને વેડફી હશે. આ ૬૦ સેકંડ ખબર નહિ કેમ વીતી.

અને ત્યારેજ અચાનક એવું સુઝી આવ્યું કે ખોટી મહેનત કરવાનું બંધ કર, શરીરને ઢીલું મુકીશ એટલે આપો આપ સપાટી પર પહોચી જઈશ. અને ખરેખર એવુંજ થયું. મોઢું તો બહાર નીકળી આવ્યું પાણીની. ૧-૨ વ્યક્તિનું ધ્યાન ગયું. પણ એ મારા સુધી પહોચી શકે તેમ ના હતા. કે હું એના સુધી. આજુ બાજુ માં કઈ કશું પકડવા માટે નહોતું કે જેનો આધાર લઇ હું પાણી માં સપાટી પર રહી શકું. કે તેને પકડી ને બહાર આવી શકું. પણ એક કામ પણ પાણી એજ કરી આપ્યું. એક મોજાથી છેલ્લા પગથીયાની નાજીક પહોચી શક્યો. પાણી અને લીલને કારણે તેને પકડી શકાય એમ તો હતું જ નહિ. પણ છતાં તેના પર હાથ દઈ મોઢું પાણી ની બહાર રાખી શક્યો. પેલા બંને ઈશ્વરના દૂતોએ હાથ લંબાવી મને બહાર ખેચ્યો. અને જીંદગીનો વધુ એક અનુભવ કરી સંગમ ઘાટ છોડ્યો.

પણ મેં આગળ કહ્યું તેમ કુદરત અને મારે અનોખો સંબંધ છે. આગળના ઘટે ફરી વાર… અનેક વાર… મન ભરીને નાહ્યો. મજા કરી.