દરિયામાં ડૂબવાનો અનુભવ….

હમણા દ્વારકા જવાનું થયું. શ્રીકૃષ્ણના રાજસી જીવન કાળની સાક્ષી એવી આ જગ્યા આજે પણ જાણે એ વૈભવ અને સુશાસનની ચાડી ખાય છે. દ્વારકાધીશ જે મંદિરમાં બિરાજે છે તેના સમગ્ર શિખરને જો નજીકથી જોઈએ તો આપો આપ મનમાં એવો ભાવ થઇ આવે કે “આજે જો આવું છે, તો એ સમયમાં તો કેવું હશે?”. એ વૈભવ, એ સત્તા, એ વિશાળતા, અને એ શક્તિશાળી શાસન વ્યવસ્થા મન માં ને મન માં ક્યારેક જીવંત થઇ જાય તો કયારેક એક વાર જીવંત થઇ જાય એવી ઈચ્છા થઇ જાય. રાત્રે મન ભરીને દર્શન કર્યા, મંદિરો જોયા અને મને બહાર ગયે મારું મનગમતું કામ પગે ચાલીને ગલીઓમાં ફર્યો. નિરાતે સુઈ સવારે વહેલા દર્શન કર્યા.

દ્વારકા જગતમંદિરની બહાર જ ગોમતી નદી વહે છે. આમતો એમ કહી શકાય કે હવે માત્ર ગોમતી નું વહેણ છે. કારણ કે આ જગ્યા પર નદી સમુદ્રને મળે છે. અને ભરતી વખતે જ ઘાટ પર પાણી આવે છે બાકી કોરું જ હોય છે. સમુદ્ર ના ભૂરા ભૂરા અને ઘૂઘવતા પાણી ઘાટ સાથે અથડાયા કરે છે, જોકે દરિયો બહુ તોફાની નથી. પણ છતાં પાણીનું મોજું અને એ પણ દરિયાનું. ધ્યાન તો રાખવું જ પડે.

પણ મારી આ સદબુદ્ધિ ખબર નહિ ત્યારે કેમ બહેર મારી ગઈ હતી. આમ પણ કુદરત સાથે મને બહુ ફાવે છે. અને કુદરત ખબર નહિ હમેશા મને પોતાનામાં ભેળવી દેવા પ્રયત્નશીલ રહે છે. અને હું પણ કુદરતની રચના જયારે જોવ છું, પછી એ કોઈ પણ હોય, વૃક્ષો, ફૂલો, દરિયો, નદી, પર્વત કે ખીણ મને ત્યારે અનહદ આનંદ અને સ્ફૂર્તિનો અનુભવ થાય છે. અને એમાંજ કદાચ દર વખતે દુસાહસ કરી બેસું છું. હમણા થોડા સમય પહેલા જ ઝાડ પરથી પડ્યો અને એક હાથ લગભગ ગુમાવી દેવાની પરિસ્થિતિ માં આવી ગયો હતો.

ગોમતી નદી ના કિનારે અલગ અલગ નામના બહુ બધા ઘાટ છે. એમાં છેલ્લો ઘાટ છે સંગમ ઘાટ. જ્યાં નદી અને દરિયાનું સંગમ થાય છે. પહેલા ઘાટ થી શરુ કરી પાણીની ઊંડાઈ વધતી જાય છે. માટે ભરતીના સમયમાં સંગમ ઘાટ પર લગભગ કોઈ જતું નથી. પણ… હું ગયો. મારા મન એ મને ઘણી વાર વાર્યો. પછી હું આગળ નીકળી ગયો. પછીના ઘાટ પર પાણીને અડીને પાછો આવ્યો. અને પાછો ફર્યો સંગમ ઘાટ પર. ઘાટ નીચે ઉતારવાના પગથીયા પણ થોડા ભય જનક છે. ધીરે ધીરે કરતા એક પછી એક પગથીયું ઉતારવાનું શરુ કર્યું. દસેક પગથીયા હશે. નીચેના પગથીયા પર કરચલા આટા મારતા હતા. ઉપર ચડતા હતા, અતિશય ચીકણા અને લીલ બાઝેલા પગથીયા પરથી લપસીને ફરી નીચે પડતા હતા. ૬-૫-૪-….. અને હું પણ નીચે……..

કદાચ ૬૦ સેકંડ. એક એવી દુનિયામાં કે જ્યાં માત્ર હું અને પાણી. બીજું કશું જ નહિ. કહેવાય છે મન બહુ ચંચળ છે તેને રોકી ના શકાય. પણ આ સમયે એ મર્કટ મન માં પણ માત્ર બેજ વસ્તુ હતી. “હું અને પાણી”. આંખ, નાક, કાન અને મોઢાની અંદર પાણી, અને હું પોતે આખો પાણી ની અંદર. હાથ ઉંચા કર્યા કે કોઈ બચાવે પણ હાથ સહીતની સાડા દસ ફૂટ ની ઊંચાઈ ઓછી પડી. તળિયા સુધી ગયેલો કે કેમ તેતો મને પણ ખબર નથી. અવાજ તો નીકળી શકે તેમજ નહોતો. (અને આમ પણે સંગમ ઘાટ પર બહુ લોકો પણ હોતા નથી.) એ તરફડીયા…. પ્રાણાયામ વખતે સામેથી હવા બહાર કાઢીને ભલે ૧ મીનીટ સુધી બેઠો રહેતો હોવ, અહિયા હવાના એક પરમાણુ માટે પણ ખબર નહિ કેટલી એનેર્જી ને વેડફી હશે. આ ૬૦ સેકંડ ખબર નહિ કેમ વીતી.

અને ત્યારેજ અચાનક એવું સુઝી આવ્યું કે ખોટી મહેનત કરવાનું બંધ કર, શરીરને ઢીલું મુકીશ એટલે આપો આપ સપાટી પર પહોચી જઈશ. અને ખરેખર એવુંજ થયું. મોઢું તો બહાર નીકળી આવ્યું પાણીની. ૧-૨ વ્યક્તિનું ધ્યાન ગયું. પણ એ મારા સુધી પહોચી શકે તેમ ના હતા. કે હું એના સુધી. આજુ બાજુ માં કઈ કશું પકડવા માટે નહોતું કે જેનો આધાર લઇ હું પાણી માં સપાટી પર રહી શકું. કે તેને પકડી ને બહાર આવી શકું. પણ એક કામ પણ પાણી એજ કરી આપ્યું. એક મોજાથી છેલ્લા પગથીયાની નાજીક પહોચી શક્યો. પાણી અને લીલને કારણે તેને પકડી શકાય એમ તો હતું જ નહિ. પણ છતાં તેના પર હાથ દઈ મોઢું પાણી ની બહાર રાખી શક્યો. પેલા બંને ઈશ્વરના દૂતોએ હાથ લંબાવી મને બહાર ખેચ્યો. અને જીંદગીનો વધુ એક અનુભવ કરી સંગમ ઘાટ છોડ્યો.

પણ મેં આગળ કહ્યું તેમ કુદરત અને મારે અનોખો સંબંધ છે. આગળના ઘટે ફરી વાર… અનેક વાર… મન ભરીને નાહ્યો. મજા કરી.

માણસની મૂળભૂત જરૂરિયાતો

હવા, પાણી અને ખોરાક. આદિ કાળથી આ ત્રણને માણસની મૂળભૂત જરૂરિયાતો કહેવામાં આવી છે. એવી જરૂરિયાતો કે જેના વગર માણસને પોતાનું અસ્તિત્વ ટકાવવામાં તકલીફ પડે. અસ્તિત્વની આ લડાઈમાં માણસજાત ઘણી આગળ વધતી ગઈ. નિતનવા સંશોધન થતા રહ્યા. સમય ચાલતો ગયો, બદલાતો રહ્યો. બદલાતા સમય સાથે માણસની આ ત્રણ જરૂરિયાતો ની પાછળ ચોથી કે પાંચમી જરૂરિયાતો ઉમેરાતી ગઈ. અને મૂળભૂત જરૂરિયાતો તરીકે ઓળખાતી ગઈ. ક્યારેક રહેઠાણને મૂળભૂત જરૂરિયાત કહેવામાં આવી તો ક્યારેક રોજગારને. ક્યારેક તો વળી સંગીત અને તેને સંબંધિત યંત્રો જરૂરિયાત ગણાવા લાગ્યા તો એવો પણ સમય આવ્યો કે ફેસબુક અને આઈ ફોન ને માણસ ની મૂળભૂત જરૂરિયાતો કહેવામાં આવી. જોકે તેના લીધે બે વસ્તુ બની હોય, કાતો હવે લોકોની મૂળભૂત જરૂરિયાતો (જીવન ટકાવવા માટેની જરૂરિયાતો) બદલાઈ રહી છે અથવાતો મૂળભૂત જરૂરિયાતની વ્યાખ્યા જ બદલાઈ રહી છે.

જે હોય તે. પણ માણસ માટે ચોથી મૂળભૂત જરૂરિયાત હમેશા એક જ રહી છે અને તે સનાતન છે. આ જરૂરિયાત છે લાગણીઓની, કુટુંબની, સંબંધોની અને ભાવનાઓની.

હમણા ઘરમાં ડીવીડી પર હમ આપકે હૈ કૌન ચાલતું હતું. અડધેથી હું આ મુવી માં પહોચ્યો. પણ એવો પ્રશ્ન થયો. શું હતું આ મુવીમાં કે જેણે વર્ષો સુધી સિનેમાહોલમાં અને હવે વર્ષો થી કોઈ પણ પેઢીને ઘરના હોલમાં હસાવે છે, રડાવે છે, સંતાપ અને સંતોષ બંને આપે છે?

કદાચ એ એટલા માટે કે માણસની ચોથી મૂળભૂત જરૂરિયાત લાગણી અને હુફ ની છે. ખુશીઓ માણસને ગમે છે. જે આગળ વધવામાં અવરોધે નહિ એવું સંબંધોનું બંધન માણસને ગમે છે. એક પોતાનું પોતાની પાસે હોય તેવું એ દિલથી ઈચ્છે છે અને એક પોતાના હૃદયની નજીકનું ચાલ્યું જાય તો તેને પણ સાથે ચાલી જવાની ઈચ્છા થાય છે. આ માણસની મૂળભૂત પ્રકૃતિ છે. મૂળભૂત જરૂરિયાત છે. અરે આજે ફેસબુક હોય કે ગુગલ પ્લસ એ કરે છે શું? માણસની લાગણીઓ અને હુંફની તરસને છીપાવવાનું મૃગજળ દેખાડે છે. કરોડો કરોડો એની પાછળ દોડી રહ્યા છે. કોઈ મને સંભાળો….. કોઈ મને પ્રેમ કરો…. કોઈને હું ગમું અને કોઈ મને પણ ગમે…. મૃગજળ પાછળની આ દોડ ચાલતી જ રહે છે. કેટલાકની પૂરી થાય છે. પણ એક બહુ મોટો વર્ગ એ ભૂલી જાય છે કે જેના માટે એ ઈન્ટરનેટ ફેંદી રહ્યો છે એ લાગણી અને હુફનો પટારો તો એની બાજુ માં એની રાહ જોઈ જોઈ ને સુઈ ગઈ છે.

હવા પાણી અને ખોરાક માણસની ત્રણ મૂળભૂત જરૂરિયાતો છે. મૂળભૂત જરૂરિયાતો ક્યારેય બદલાતી નથી. અને માટેજ ચોથી મૂળભૂત જરૂરિયાત લાગણીની છે.